Fatlaðar konur og jöfn meðferð á vinnumarkaði

Þriðjudaginn 21. apríl n.k. hefst málflutningur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli sem ég er aðili að. Ég höfðaði mál s.l. haust til að láta reyna á lög nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði, þar sem segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli tiltekinna þátta, m.a. vegna fötlunar. Þetta ferðalag inn í dómsal hefur tekið á fjórða ár, með langri viðkomu hjá Kærunefnd jafnréttismála. Meint mismunun felst í því að samkvæmt gögnum um ráðningu í opinbert starf sem ég sótti um kom í ljós að ég var bæði meira menntuð og með meiri og meira viðeigandi starfsreynslu m.t.t. starfslýsingar en þeir umsækjendur sem voru ráðnir í starfið. Þrátt fyrir hæfi mitt var mér ekki boðið starfsviðtal og umsókn mín þar með afgreidd. 

Grundvallarspurningin er sú hvort brotið hafi verið gegn þeirri meginreglu stjórnsýsluréttar að ráða skuli hæfasta umsækjanda í opinbert starf hverju sinni, -  og þá, á hvaða forsendum.

Í dómsal verður tekist á um hvort matið við ráðningarferlið hafi verið málefnalegt og forsvaranlegt, hvort ég hafi fengið óhagstæðari meðferð en þeir sem fengu starfið. Ef leiddar eru líkur að því að bein eða óbein mismunun, samkvæmt ákvæðum laga um jafna meðferð á vinnumarkaði, hafi átt sér stað þarf stefndi að sýna fram á að ástæðurnar sem lágu til grundvallar meðferðinni hafi ekki tengst fötlun minni. 

Þessir öryrkjar

Það er erfitt að útskýra fyrir þér lesandi góður hversu mikilvægt þetta mál er. Á löngum tímabilum ævi minnar hef ég staðið utan vinnumarkaðar án atvinnu. Lengsta tímabilið varaði í 3 ár, árin 2014-17. Ég get ekki lýst því hvernig konu líður eftir 100 umsóknir um starf og 100 skipti höfnunar, það þarf hvert og eitt okkar að upplifa sjálft á eigin skinni. Við heyrum fólk af erlendum uppruna tala um nöfn sín sem útilokandi frá tækifærum á vinnumarkaði, og við heyrum konur, sérstaklega konur, tala um kennitöluna sem útiloki þær frá framgangi og möguleikum í starfi. Og fatlaðar vinkonur mínar deila þessari reynslu, að koma að lokuðum dyrum á vinnumarkaði. Samt liggur fatlað fólk undir ámæli um að vilja ekki vinna, þessir öryrkjar, þið vitið... - þið þekkið öll orðræðuna sem afmennskar fólk á örorku og  atvinnuleysisbótum. Staðreyndin er sú að jaðarsettir hópar lifa við kerfisbundna og kerfislæga mismunun. Hvað annað útskýrir nú mælt 10% atvinnuleysi fólks af erlendum uppruna á meðan engir Íslendingar virðast vera atvinnulausir. Við vitum ekki hversu margir fatlaðir eru atvinnulausir, sú tölfræði er ekki til. Það er ekki einu sinni áhugi á að vita það. Sú staðreynd segir meira en mörg orð um fólkið sem er ósýnilegt á vinnumarkaði.

Aðferðirnar til að útiloka fólk eru margvíslegar. Ráðgjafar ráðningarskrifstofanna taka fatlaða konu aðeins einu sinni í viðtal. Beiðni um áframhaldandi ráðgjöf var eitt sinn svarað með skilaboðunum „þú ert búin að fá viðtal, það verða aðrir að fá að komast að“. Ráðgjafi benti mér á að fara aftur í skóla því menntun mín væri ekki næg til að koma mér í vinnu. Þá var ég með meistarapróf. Ráðgjafi benti mér á að afmá allar vísbendingar um fötlun í ferilskránni minni til að auka líkurnar á því að ég fengi viðtal. Í þau fáu skipti sem ég fékk starfsviðtal snérist samtalið oftar en ekki upp í umræður um fötlun mína,  og að verjast þeim viðbrögðum sem hún kallaði fram. Sum báðu mig um að gera grein fyrir færni minni. Eitt sinn vísuðu tvær konur mér út úr viðtali án þess að segja mér frá starfinu sem ég var að sækja um. „Fyrirgefið, en þið eigið eftir að segja mér frá starfinu“ – sagði ég. ‚,Veistu, við erum ekki vissar um hvort við ætlum að ráða núna, en þetta er orðið gott hjá þér, takk fyrir að koma og gangi þér vel.“   Í eitt sinn var viðrað við mig hvort ég myndi þiggja þungt og ábyrgðarmikið starf viðskiptafræðings á endurskoðunarskrifstofu fyrir 330 þúsund krónur í mánaðarlaun. Þegar ég benti á menntun mína í öðru starfsviðtali var hneikslast á mér fyrir að gera launakröfur, ég væri ekki í aðstöðu til þess. Þá hef ég ekki tölu á þeim tilfellum þar sem auglýsing um starf var felld niður og hætt var við ráðningu eftir að ég mætti í starfsviðtal. Nokkrum vikum seinna var starfið svo auglýst aftur, en þá var mér ekki boðið í viðtal þrátt fyrir að hafa talist hæf og boðið viðtal í fyrra skiptið sem starfið var auglýst. Nú, svo er þessi aðferð, að hunsa menntun og starfsreynslu og bjóða ekki viðtal.

Jafnréttisparadísin

Hún er ólýsanleg þessi tilfinning vonleysis gagnvart aðstæðum sem maður fær ekki breytt. Það er eiginlega ekki hægt að lýsa þessu. Það sem verra er, þá á fólk erfitt með að trúa því að viðhorfin séu svona gagnvart „menntaðri konu með góða ferilskrá“, þó hún sé fötluð. Sem samfélag erum við bara ekki komin lengra. 

Verst er að horfa í augun á fólki, hvernig vingjarnlegur glampi í augum tilvonandi yfirmanns breytist í augnatillit fullt vonbrigða sem segir „æ, þetta er tímasóun!“  Vonbrigðin sjást ekki bara á andlitinu, heldur líka fátinu, fasinu, framkomunni. Allt breytist í samhengi fötlunar.

Ég hef lengi beðið eftir þessum degi. Þegar lögin nr. 86/2018 voru samþykkt á Alþingi lofaði ég sjálfri mér því að ég myndi ekki aftur upplifa vanmátt gagnvart stöðu minni á vinnumarkaði, kæmi til þess að ég stæði aftur frammi fyrir atvinnuleit. Þegar ég svo lagði upp í þessa vegferð gat ég ekki gert mér grein fyrir því að ferðin tæki á fjórða ár. 

Engar leiðir eru í boði til að tilkynna um mismunun á vinnumarkaði, hvort sem hún er bein eða óbein, eða tilkynna um fordóma sem fólk upplifir, hvort sem fólk upplifir slíkt sjálft eða verður þess áskynja að aðrir þoli. Hvernig á að fylgja fögrum fyrirheitum laga um jafnrétti allra og vernd, ef við virðumst ekki vilja heyra af atvikum sem opinbera sprungurnar í glansmyndinni um jafnréttisparadísina?

Ómögulegt er að spá um hvernig dómur mun falla. Úrskurður Kærunefndar jafnréttismála tók undir kröfu stefnda, þá kærða, um að hafna málsástæðunni sjálfri. Við sjáum til hvernig fer. Í það minnsta hefur með þessum hætti verið látið reyna á lögin um jafna meðferð á vinnumarkaði fyrir dómi. Hvernig sem fer munum við læra heilmikið af niðurstöðunni um stöðu fatlaðs fólks á vinnumarkaði og hvers við getum vænst af lögum sem áttu m.a. að veita fötluðu fólki aukna vernd og tækifæri.

Það er því mikið undir í flutningi málsins sem fram fer í sal Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 21. apríl n.k.  Þinghaldið er opið og mér þætti vænt um að finna nærveru vina og stuðningsfólks.

Höfundur: Sigríður Jónsdóttir